TUTOREENTZAKO HASIERAKO GIDA (1. saioa)

1. SAIOA - GURASOENTZAKO HASIERAKO GIDA 

Gehienetan, dislaliaz diagnostikatutako haur hauek etxez kanpo profesional baten laguntza lortu behar izaten dute, eta askotan eskolan honetan lan egiten dute ikasleekin. Arrazoi honengatik eta orain arte irakurri eta baita aztertu ere izan dugun informazioa kontuan hartuz, informazio gehienak umeetan jartzen dute fokoa, hori dela eta, familiak beste plano batean geratzen dira. Honen ondorioz, esku-hartze hau, bereziki familiei bideraturik egongo da, esan moduan, beraiek direlako haurrekin zuzeneko harremana dutenak eta ezinbestekoa da beraiek prestatuta egotea egoera hau modu egokian bideratzeko eta baita haurrari laguntzeko ere.

Blog honetan, familiei dislalia zer den azaltzeaz gain, gida bat aurkeztuko zaie, umeekin egin ahal dituzten ariketak azalduz, eta haur eta nerabe hauei nola lagundu diezaioketen ere argi eta garbi azalduz.

Gidan zehar aipatuko diren gaiak honako hauek dira:

- ZER DA DISLALIA ?

- GURASOENTZAKO ORIENTABIDEAK

- DISLALIAREN LANKETARAKO ARIKETAK

- ONOMATOPEIEKIN JOLASEAN

ZER DA DISLALIA? (1.2 saioa)

1. 2  SAIOA - ZER DA DISLALIA?

Dislalia ahozko hizkuntzaren nahasmendua da, eta hiztegiaren garapenari eragiten dio. Hizkuntzaren asaldura bat da, eta fonema jakin batzuk ondo ahoskatzeko ezintasuna du ezaugarri; hau da, fonazio-organoak posizio egokian jartzea. 

Ahoskeraren zailtasun hau, ez da ematen akats neurologiko batengatik, baizik eta artikulazio-aparatuaren egitura-kalteagatik. Honetan, zuzeneko eragina izan dezakete ezpainetako, mingaineko, ahosabaiko eta ahosabaiko zauriek, masail-aurpegiko lesioek, ahosabaiko zulaketek, ezpain bedeinkatuak, ahosabaiko eta mihiko tumoreek.

Beste hitz batzuetan, fenomenoen ordezkapen, aldaketa edo omisio bat da, oro har. Zailtasunak ikusten ditugu ese, erre, te eta ele fonemekin. Zailtasun horiek erreproduzitzen ez jarraitzeko kontuan izan behar dugu desberdindu eta gogoratu behar dituztela entzundako modelo auditiboak gerora errepikatzeko. 

Prebalentziari dagokionez, Cantabriako Unibertsitateko "Isla de Mouro" ikertzaile taldeak azpimarratzen duen bezala,  haur hezkuntzako umeen %15ari afektatzen die dislaliak. Ildo  beretik, kontuan hartu behar da dislalia mota desberdinak daudela, eta Carrió, (1991), Pascual, (1995) eta Valverderen (1992) ekarpenak nabarmendu egiten dira bereizketa honetan:

1. Dislalia organikoak:

- Disglosiak: jatorri ez-neurologikoko artikulazioaren nahasmendua, artikulazio-organo periferikoetako lesio fisikoek edo malformazioek eragindakoa.

- Disartriak: nerbio-sistema zentraleko kalteen ondorio dira, eta kontrol motorraren galera dute ezaugarri. Hemen, mintzamenaren nahaste motorrak biltzen dira, ahulezia muskularra ezaugarri dutenak.

- Dislalia audiogenoak: entzumen-arazoen ondoriozko artikulazio-alterazioak.

2. Dislalia ebolutiboak: fonemak behar bezala sortzeko ezintasuna da. Burmuinaren heldutasun eskasak eta fonoartikulazio-aparatuaren garapen desegokiak eragindakoak. Haur guztiek izaten dituzte horrelako asaldurak bizitzako lehen urteetan, baina lau urtetik aurrera hitz egin daiteke dislaliaz, adin horretan izaten baitute, estatistikoki, artikulazio fonematiko egokia.

3. Dislalia funtzionala: artikulazio-organoen funtzionamendu okerrak eragindako artikulazioaren aldaketa, inolako arrazoi organikorik gabe. Akats ohikoenak/r/s// l// k// z// ch/eta sinfoniei eragiten dietenak dira, bai omisio, ordezkapen edo distortsio bidez.

Dislalia zuzentzeko ariketen helburua hizkuntzaren artikulazio egokia lortzea da. Horretarako, dislaliaz diagnostikaturik dauden umeen familientzako hainbat gida proposatu izan zaizkie, hala nola: arnasketa eta arnasa hartzea, artikulazio-organoen mugimenduak, entzumen-diskriminazioa, hizkuntza imitatiboa, gidatua eta espontaneoa. Garrantzitsua da praktika horiek etxean eta ikastetxean mantentzea, ikaskuntza indartzeko. Era berean, ideia ona da proposamen horiek haurrei jolas gisa aurkeztea, motibatuta senti daitezen eta aurrerapenak errazago lortu daitezen (Euroinnova, 2022).

Horrekin lotuta, azpimarratzekoa da ahozko hizkuntza ikasleen giro naturalean zuzentzeak duen garrantzia, pertsonen arteko harremanak eta hizkuntza-interakzioak errazteko. Haurren zirkulua, lehen hezkuntzako eskola, familia, eta komunitatea, haurrak bere sentimenduak, interesak, beharrak, afektuak eta, aldi berean, kogniziorako eta bere jarduera arautzeko iturriak adieraztea ahalbidetzen duten giroak dira.

Hizkuntzaren eskuratze normal edo patologikoan inplikatutako aldagaiak aztertzean, interakzio soziala garrantzitsuenetako bat dela ikusi da (Bruner, 1983; Grácia, 2002; Nelson, 1977). Gidatzen gaituzten eta urte gutxiren buruan gure jaioterrian moldatzeko gai izatea ahalbidetzen diguten gure maiteez inguratuta hitz egiten ikasten dugu. Horregatik, familia kontuan hartu behar da edozein esku-hartze logopedikotan. (Moreno eta Ramírez 2012). Izan ere, aipatu dugun bezala, familia funtsezko faktorea izango da ikaslea eskolara iritsi aurretik, bitartean eta ondoren hizkuntza behar bezala garatzeko. Beste batzuekin elkarreraginean hitz egiten ikasten dugu; izan ere, ekonomikoki, kulturalki edo emozionalki deprimitutako giroetan bizi diren haurrek aukera gehiago dituzte hizkuntzaren nahasmenduak izateko (Moreno eta Ramirez, 2012).

Hortaz, haurraren garapenean hezkuntza-profesionalek eta gurasoak funtsezko garrantzia dute. Eta hauek informazio egokia izan beharko dute garapen hau aurrera eramateko. Hau da, beharrezkoa da etorkizuneko irakaslea dislalia artatzeko prestatzea, baita dislalia duen umeen gurasoak ere. Horretarako, beharrezko ezagutzak izan behar dituzte, prebentzio- eta zuzenketa-lan egokia beraien gain hartzeko. Baina arazoa da, mugak daudela gai honi buruzko eduki teoriko-metodologikoak edukitzeko. Eta behar horri erantzuteko, gure esku-hartzearen bidez informazio eta tresna desberdinak jarri nahi dizkiegu eskura guraso eta irakasleei.

TUTOREENTZAKO ORIENTABIDEAK (1.3 saioa)

1. 3 SAIOA - TUTOREENTZAKO ORIENTABIDEAK 

Orientabide hauek orokorrak dira, eta haurren hizkuntzaren garapena sustatzeko oso eraginkorrak izaten dira. Irakurtzeko eta ia aplikatzeko errazak. Zure seme-alaben hizkuntza estimulatzeko balio dute, horrela, haien hizkuntza-gaitasunen garapen hobea lortu daiteke. Jolas gisa, eta burua berotu gabe, hiztegia handitzen lagundu dezakegu, arrazoitzen, artikulatzen, adierazten eta pentsatzen irakatsi.

Ohar laburrak dira, laguntza orokorrerako.

Hizkuntzaren jabekuntza prozesu ebolutibo bat da, bere erritmo eta ibilbideari jarraitzen diona. Esan behar da, hauek ez direla berdinak, umearen araberakoa baita.

Zure seme/alabak soinuak ondo ahoskatzea eta artikulatzea, neurri handi batean, zu gurasoa zaren aldetik, ahoskatzeko eredu zuzenak eskaintzearen mende dago. Artikulazioaren kontrolean modu erabakigarrian esku hartzen dute belarrian, arnasketan, putz egitean eta aho-fonazioko organoen (mihia, ahosabaiko labiosla) mugitzeko gaitasunean.

Jarraian, zure seme-alaben hizkuntza estimulatzeko orientabide batzuk aurkezten dira. 

- Hitz egiozu poliki eta argi 

- Hitz egin zure semeari ahal bezain sarri 

- Egin ezazu ondo eta ez mugatu zure hizketa-modua

- Ez egin trabarik motel doala iruditzen zaizulako, bakoitzak bere ahozkera-erritmoa du. 

- Egokitu zure enuntziatuen luzera haurraren gaitasunera 

- Errepikatu behar duzun guztietan, baina beti modu naturalean 

Dislaliari buruz hitz egiten dugunean, garrantzi handikoa da etengabe gogoratzea koordinazioak garrantzi handia duela. Izan ere, eskolan lan egin arren, lan hori etxean egiten ez bada, emaitzak ez dira berdinak eta ez dira nahi bezain laster ikusten. Horregatik, zure seme-alabarekin zaudenean kontuan hartzea komeni den gomendio batzuk eskaintzen dizkizuegu:

Orduan, zer jarrera hartu behar dira gogoan?

• Egunero zure seme/alabarekin hitz egiteko denbora bilatu: askarian, komunean, afarian…

• Ez alderatu bere adineko beste haur batzuekin.

• Gogoratu pertsona bakoitza bakarra dela, bilakaera eta heltze-denbora beste batzuen antzekoa izan daitekeela, baina inoiz ez berdina.

• Onartu pozik (eta adierazi) zure semeak edo alabak artikulazioa hobetzeko egiten dituen saiakera guztiak. Horrela hauek indartuko ditu.

(Google irudietatik ateratako argazkia)

• Zure seme-alabak hitz bat oker ahoskatzen jarraitzen badu gogorazi hitza nola esaten den modu egokian. Umeak ez du ulertu behar bere artikulazio txarra ontzat ematen dela.

• Ez hitz egin "umetxoaren lengoaiarekin". Ez lagundu infantilismo afektibo eta linguistiko maila batean atxikitzen.

(Google irudietatik ateratako argazkia)

• Ez diozu eskatu behar egiteko gai ez den ahaleginik. Zure seme-alabak ez du ezintasun-sentimendurik izan behar.

• Elkarrizketa-egoerak eragitea komenigarria da, galderak eragin… zure seme-alaba hizkuntza bereganatzen joan dadin

• Ez erabili hiztegi korapilatsurik.
• Ez saiatu bere hiztegi korapilatsuagoa duten elkarrizketei eusten hobekuntza baten nahiarekin. Ahalik eta autonomia gehien eman behar zaio. (Google irudietatik ateratako argazkia)

NOLA EGIN DEZAKET HAU? (2.1. saioa)

2.1 SAIOA - NOLA EGIN DEZAKET HAU?

Bigarren saioan, dislalia etxean lantzeko helburu nagusiarekin, lenguaiaren nahasmendu hau duten umeen familientzako ariketa batzuk azaldu eta proposatzen ditugu. Gainera, azpimarratu behar da, ariketa hauek, umeak ahoaren muskulatura hobetzeko helburuarekin proposatzen ditugula. Esan bezala, ariketa hauen bidez, haien muskulatura orofaziala hobetzeko balio dute.

Ariketen azalpenarekin hasi aurretik, garrantsitsua iruditzen zaigu lehenik haurrari ebaluazio labur bat egin ahal izateko plantila erakustea. Izan ere, garrantzitsua da zailtasunak zehazki non edo ze fonematan dituen ikustea, modu honetan zerbait konkretua bada, ariketa zehatz batzuetan soilik zentratzeko aukera emango zaiolako. Aldi berean, ebaluazio hau aurrerago proposatzen dizkizuegun ariketan egin ondoren berriz gauzatzea gomendatzen dizuegu, ikusteko zer nolako hobekuntzak eman diren haurretan. Testa osatzeko erabili ditugun hitzetan zentratzen bagara, esan beharra dago irizpide nagusi bezala haurrak bere egunerokoan erabili ahal dituen hitzak aukeratu ditugula, eta honetaz gain, argi ikusten da oso hitz ulerkor eta erabiliak direla testean tokia hartzen dutenak. Laguntza bezala jarrian hitz hauek nola ahozkatzen diren argi eta garbi azaltzen den QR-a uzten dizuegu:

HASIERA ETA AMAIERAKO EBALUAZIO TESTA 

IKASLEAREN IZENA:

ADINA:

DATA:

KURTSOA:

HITZAK	LANTZEN DEN FONEMA	OHARRAK
ARKATZA	/tz/ fonema
TXAKURRA	/tx/ fonema
ZAPARRADA	/z/ fonema
XABOIA	/x/ fonema
JIRAFA	/j/ fonema
ITSUA	/ts/ fonema
UNTXIA	/u/ fonema
USOA	/s/ fonema
OPARIA	/r/ fonema
ERREGEA	/rr/ fonema
LAGUNA	/g/ fonema
MENDIA	/m/ fonema
OILO	/o/ fonema
ISPILU	/i/ fonema
ELEFANTE	/e/ fonema
ARDIA	/a/ fonema
IPUIN	/p/ fonema
IGEL	/ele/fonema
OINA	/n/ fonema
ZUBIA	/b/ fonema
DORREA	/d/ fonema
KATUA	/k/ fonema
PATATA	/t/ fonema
AMAMA	/m/ fonema

NOLA EGIN DEZAKET HAU? (2.2. saioa)

2. 2 SAIOA - NOLA EGIN DEZAKET HAU?

Behin aurretik proposatu dugun ebaluazioa eginda,  hainbat ariketa fonema desberdinak praktikatzeko balio izango dutenak zuen eskura jartzen dizkizuegu.

• “R” fonemarentzat:

Idatzi “ra” duen hitz bat; “re” duen beste bat; “ri” duen beste bat; “ro” duen beste bat eta “ru” duen beste bat. Ondoren, hitz bakoitza ozen esan.

Adibide bat:

bilera, izara, erori, haragi / aire, haserre, orein, marigorringo / hiri, irin, opari, gari / beroki, kirol, euro, lore / hiru, buru, noria, aingeru

• “S” fonemarentzat:

Zer da irudian agertzen dena? Idatzi eta ozen esan.

(Pictogramas ARASAAC-tik ateratako argazkiak)

• “J” fonemarentzat:

Irudia kontuan zanik, idatzi ezazu honen esanahia zein den. Laguntza bezala alboan duzun silaba kontuan hartu. Behin idatzitakoan ozen esan.

JA ________________

JI __________________

(Pictogramas ARASAAC-tik ateratako argazkiak)

• “M” fonemarentzat:

Zer da irudian agertzen dena? Idatzi eta ozen esan.

(Pictogramas ARASAAC-tik ateratako argazkiak)

• “F” fonemarentzat:

Idatzi hitzak silabak elkartuz. Ondoren, errepikatu sortu dituzun hitzak.

(Pictogramas ARASAAC-tik ateratako argazkiak)

(Pictogramas ARASAAC-tik ateratako argazkiak)

• “L” fonemarentzat:

Ozen behean agertzen diren hitzak errepikatu.

LAMIA
LAU
LASTO
LAIDA
LAN
LAGUN
LAGA
LANDARE
LANPARA
KALA
LAIA
PALA
LATA
LASTER
ALTU

• “N” fonemarentzat:

Adierazi (borobildu) zeintzuk diren hasierako silaba duten marrazkiak

NA

AN

NE

NI

NO

• “K” fonemarentzat:

Marrazki bakoitza dagokion hitzarekin lotu, idatzi, eta azkenik ozen esan.

(Pictogramas ARASAAC-tik ateratako argazkiak)

• “G” fonemarentzat:

Irakurri behean dauden hitzak eta ondoan horren marrazkia egin. Amaitzerakoan ozen errepikatu.

BEGIAK

OGIAK

HEGOAK

MAGOAK

HAGINAK

GONAK

(Pictogramas ARASAAC-tik ateratako argazkiak)

• “P” fonemarentzat:

Irudia kontuan zanik, idatzi ezazu honen esanahia zein den. Laguntza bezala alboan duzun silaba kontuan hartu. Behin idatzitakoan ozen esan.

PA ___________________

PE ___________________

PI ___________________

PO ___________________

PU __________________

(Pictogramas ARASAAC-tik ateratako argazkiak)

• “T” fonemarentzat:

Osatu eta ozen errepikatu:

t+a ________              a+t ________

t+e ________              e+t ________

t+i ________               i+t ________

t+o ________              o+t ________

t+u ________              u+t ________

• “TZ” fonemarentzat:

Hitz-bikoteak entzun ondoren, esan eta markatu dagoen ezberdintasuna.

arkatz - orkatz

erraz - erratz

zotz - motz

hartz - hortz

hotz - hitz

arotz - arrotz

hontz - antz

gatz - hatz

atze - ale

itzuli - itzali

• “TS” fonemarentzat:

Adibidean bezala, lotu silabak eta ondoren ozen esan. Ondoren, behean dauden marrazkien esanahia esan ozen:


ts+a: ____tsa__________

ts+e: ______________

ts+i: ______________

ts+o: ______________

ts+u: ______________

Marrazkiak:

(Pictogramas ARASAAC-tik ateratako argazkiak)

• “Tx” fonemarentzat:

Irakurri, kopiatu eta marraztu.

Txano …………………………………………………




Txirrista …………………………………………….



Estutxe ………………………………………………..


Partxe ……………………………………………………..

Perretxiko …………………………………………………….



Ipotx ……………………………………………………………….



Txanpon …………………………………………………………….

• “X” fonemarentzat:

Ozen irakurri:
Xarpa katua gaixotu egin da. Gaixoa! Albaitaria etorri da eta katuari xiringa bat ipini dio. Orain katua pozik dago.

Egin marrazkia:

• “U” fonema

Azpian dauden marrazkiak begiratuz, esan ozen hauen esanahia.

  

(Pictogramas ARASAAC-tik ateratako argazkiak)

Aurretik proposatutako ariketa egin ondoren, azpiko irudian zentratu. Marrazki hauetako bakoitza urtaro ezberdin bat dela kontuan izanik, irudi bakoitzaren alboan dagokion urtaroa adierazi. Ondoren hauek ozenki esan.

(Pictogramas ARASAAC-tik ateratako argazkiak)

• “Rr” fonemarentzat:

Marraztu hitz bakoitzak adierazten duena, eta ondoren ozen esan.

Arrano bat

Bi arrain 

Dorre bat

Erreka

Errota

• “Z” fonemarentzat:

Irudia kontuan zanik, idatzi ezazu honen esanahia zein den. Laguntza bezala alboan duzun silaba kontuan hartu. Behin idatzitakoan ozen esan.