ZER DA DISLALIA? (1.2 saioa)

1. 2  SAIOA - ZER DA DISLALIA?

Dislalia ahozko hizkuntzaren nahasmendua da, eta hiztegiaren garapenari eragiten dio. Hizkuntzaren asaldura bat da, eta fonema jakin batzuk ondo ahoskatzeko ezintasuna du ezaugarri; hau da, fonazio-organoak posizio egokian jartzea. 

Ahoskeraren zailtasun hau, ez da ematen akats neurologiko batengatik, baizik eta artikulazio-aparatuaren egitura-kalteagatik. Honetan, zuzeneko eragina izan dezakete ezpainetako, mingaineko, ahosabaiko eta ahosabaiko zauriek, masail-aurpegiko lesioek, ahosabaiko zulaketek, ezpain bedeinkatuak, ahosabaiko eta mihiko tumoreek.

Beste hitz batzuetan, fenomenoen ordezkapen, aldaketa edo omisio bat da, oro har. Zailtasunak ikusten ditugu ese, erre, te eta ele fonemekin. Zailtasun horiek erreproduzitzen ez jarraitzeko kontuan izan behar dugu desberdindu eta gogoratu behar dituztela entzundako modelo auditiboak gerora errepikatzeko. 

Prebalentziari dagokionez, Cantabriako Unibertsitateko "Isla de Mouro" ikertzaile taldeak azpimarratzen duen bezala,  haur hezkuntzako umeen %15ari afektatzen die dislaliak. Ildo  beretik, kontuan hartu behar da dislalia mota desberdinak daudela, eta Carrió, (1991), Pascual, (1995) eta Valverderen (1992) ekarpenak nabarmendu egiten dira bereizketa honetan:

1. Dislalia organikoak:

- Disglosiak: jatorri ez-neurologikoko artikulazioaren nahasmendua, artikulazio-organo periferikoetako lesio fisikoek edo malformazioek eragindakoa.

- Disartriak: nerbio-sistema zentraleko kalteen ondorio dira, eta kontrol motorraren galera dute ezaugarri. Hemen, mintzamenaren nahaste motorrak biltzen dira, ahulezia muskularra ezaugarri dutenak.

- Dislalia audiogenoak: entzumen-arazoen ondoriozko artikulazio-alterazioak.

2. Dislalia ebolutiboak: fonemak behar bezala sortzeko ezintasuna da. Burmuinaren heldutasun eskasak eta fonoartikulazio-aparatuaren garapen desegokiak eragindakoak. Haur guztiek izaten dituzte horrelako asaldurak bizitzako lehen urteetan, baina lau urtetik aurrera hitz egin daiteke dislaliaz, adin horretan izaten baitute, estatistikoki, artikulazio fonematiko egokia.

3. Dislalia funtzionala: artikulazio-organoen funtzionamendu okerrak eragindako artikulazioaren aldaketa, inolako arrazoi organikorik gabe. Akats ohikoenak/r/s// l// k// z// ch/eta sinfoniei eragiten dietenak dira, bai omisio, ordezkapen edo distortsio bidez.

Dislalia zuzentzeko ariketen helburua hizkuntzaren artikulazio egokia lortzea da. Horretarako, dislaliaz diagnostikaturik dauden umeen familientzako hainbat gida proposatu izan zaizkie, hala nola: arnasketa eta arnasa hartzea, artikulazio-organoen mugimenduak, entzumen-diskriminazioa, hizkuntza imitatiboa, gidatua eta espontaneoa. Garrantzitsua da praktika horiek etxean eta ikastetxean mantentzea, ikaskuntza indartzeko. Era berean, ideia ona da proposamen horiek haurrei jolas gisa aurkeztea, motibatuta senti daitezen eta aurrerapenak errazago lortu daitezen (Euroinnova, 2022).

Horrekin lotuta, azpimarratzekoa da ahozko hizkuntza ikasleen giro naturalean zuzentzeak duen garrantzia, pertsonen arteko harremanak eta hizkuntza-interakzioak errazteko. Haurren zirkulua, lehen hezkuntzako eskola, familia, eta komunitatea, haurrak bere sentimenduak, interesak, beharrak, afektuak eta, aldi berean, kogniziorako eta bere jarduera arautzeko iturriak adieraztea ahalbidetzen duten giroak dira.

Hizkuntzaren eskuratze normal edo patologikoan inplikatutako aldagaiak aztertzean, interakzio soziala garrantzitsuenetako bat dela ikusi da (Bruner, 1983; Grácia, 2002; Nelson, 1977). Gidatzen gaituzten eta urte gutxiren buruan gure jaioterrian moldatzeko gai izatea ahalbidetzen diguten gure maiteez inguratuta hitz egiten ikasten dugu. Horregatik, familia kontuan hartu behar da edozein esku-hartze logopedikotan. (Moreno eta Ramírez 2012). Izan ere, aipatu dugun bezala, familia funtsezko faktorea izango da ikaslea eskolara iritsi aurretik, bitartean eta ondoren hizkuntza behar bezala garatzeko. Beste batzuekin elkarreraginean hitz egiten ikasten dugu; izan ere, ekonomikoki, kulturalki edo emozionalki deprimitutako giroetan bizi diren haurrek aukera gehiago dituzte hizkuntzaren nahasmenduak izateko (Moreno eta Ramirez, 2012).

Hortaz, haurraren garapenean hezkuntza-profesionalek eta gurasoak funtsezko garrantzia dute. Eta hauek informazio egokia izan beharko dute garapen hau aurrera eramateko. Hau da, beharrezkoa da etorkizuneko irakaslea dislalia artatzeko prestatzea, baita dislalia duen umeen gurasoak ere. Horretarako, beharrezko ezagutzak izan behar dituzte, prebentzio- eta zuzenketa-lan egokia beraien gain hartzeko. Baina arazoa da, mugak daudela gai honi buruzko eduki teoriko-metodologikoak edukitzeko. Eta behar horri erantzuteko, gure esku-hartzearen bidez informazio eta tresna desberdinak jarri nahi dizkiegu eskura guraso eta irakasleei.